پژوهش ها و مطالعات

عوامل خطرزا و محفاظت كننده مصرف مواد در بين دانشجويان دانشگاه‌هاي همدان

عوامل خطرزا و محفاظت كننده مصرف مواد در بين دانشجويان دانشگاه‌هاي همدان

 

چکيده

اين پژوهش به منظور بررسي عوامل خطرزا و محفاظت كننده مصرف مواد در بين دانشجويان دانشگاه‌هاي همدان انجام پذيرفت. نمونه مورد مطالعه شامل 310 نفر (165 پسر و 145 دختر)  دانشجوي دانشگاه‌هاي همدان در سال 1391 است که به صورت در دسترس انتخاب شدند. از پرسشنامه رفتارهاي پرخطر (محمدخاني، 1385) براي جمع آوري اطلاعات مورد نياز استفاده گرديد. يافته­ها نشان دادند تمايل به مصرف مواد با خودپنداره، جرات‌مندي رابطه معکوس و با مرد بودن، هيجان‌خواهي، تعارضات خانوادگي، دسترس‌پذيري و بي‌نظمي محيط رابطه مستقيم دارد.

 

واژه‌هاي کلیدي: عوامل خطر‌، عوامل محافظ، مصرف مواد، دانشجو

 

 

مقدمه

طي سال هاي اخير الگوهاي موثري در زمينه شناخت و پيشگيري از سوء مصرف مواد مطرح شده است كه از جمله آنها مي‌توان به شناسايي عوامل خطرزا و محافظت كننده و تعامل آنها اشاره كرد (سهرابي و همکاران، 1388). عوامل خطرزا به معناي آن ويژگي ها، متغيرها يا رخدادهايي است كه اگر براي فردي خاص رخ دهند احتمال آن كه او دچار يك اختلال شود بيشتر از كساني است كه بطور تصادفي از بين جمعيت انتخاب مي‌شوند؛ در مقابل، عوامل محافظت كننده، عواملي هستند كه در صورت وجود آنها احتمال بروز يك اختلال كاهش مي‌يابد (پاندينا، 2001).

معمولا عوامل خطرزا و محافظت كننده را به صورت يك پيوستار در نظر مي‌گيرند كه هر كدام از آنها در يك انتهاي پيوستار قرار مي‌گيرند، براي مثال پيشرفت شغلي و تحصيلي يك عامل محافظتي و ناكامي در اين زمينه يك عامل خطرزا براي مصرف مواد محسوب مي‌شود (جانستون، اومالي و بچمن، 1998). پژوهش‌هاي مختلف سه دسته از عوامل خطرزا و محافظت‌کننده اجتماعي- محيطي، درون‌فردي و بين فردي را شناسايي کرده‌اند (به عنوان مثال سادي، 1999). در اين راستا پژوهش حاضر در پي بررسي عوامل خطرزا و محافظت کننده مصرف مواد در جمعيت دانشجويي دانشگاه‌هاي دولتي همدان است. بر اين اساس اين پژوهش به صورت مشخص به بررسي عوامل خطر و محافظت‌کننده جمعيت‌شناختي، فردي، خانوادگي و اجتماعي در ميان دانشجويان مي‌پردازد. از ميان مواد مختلف، اين پژوهش بر چهار ماده مهم سيگار، قليان، ترياک و مشروبات الکلي تاکيد دارد. چرا که بر اساس يافته‌هاي پژوهش‌هاي داخلي بيشترين فراواني مصرف مواد توسط دانشجويان مربوط به اين چهار ماده است (سهرابي و همکاران، 1388؛ رمضاني، احمدي و خردمند، 1392).

 

روش

شرکت کنندگان و طرح پژوهش

اين پژوهش از حيث هدف يک پژوهش بنيادي و از نظر روش يک پژوهش زمينه‌يابي مقطعي است. جامعه آماري پژوهش  شامل کليه دانشجويان مقطع كارشناسي دانشگاههاي همدان است. از بين اين دانشجويان 310 نفر (165 پسر و 145 دختر) به صورت در دسترس انتخاب شدند.

ابزار

پرسشنامه عوامل خطر ساز و حفاظت کننده (محمدخاني، 1385): پرسشنامه عوامل خطر ساز و حفاظت کننده(RAPQ) يک ابزار غربال گري است که به منظور ارزيابي عوامل خطر ساز و حفاظت كننده مصرف سيگار،‌ مشروبات الكلي و ساير مواد در نوجوانان 13- 18 سال توسط محمدخاني(1385) تهيه و هنجاريابي شده است. نسخه اوليه پرسشنامه عوامل خطر ساز و حفاظت کننده داراي 125 گويه و 23 خرده مقياس بود. با اين حال، بر اساس تحليل مجدد داده هاي اوليه و نتايج تحليل عاملي پرسشنامه در جمعيت در معرض خطر، تعداد گويه هاي پرسشنامه به 110 گويه  و 18 خرده مقياس تقليل يافت كه متغيرهاي مرتبط با مصرف مواد را در چهار حيطه فردي، خانوادگي، مدرسه اي و اجتماعي مورد ارزيابي قرار مي دهد. 

نتايج

ميانگين سني گروه نمونه 8/20 سال بود. 48 درصد از گروه نمونه را دانشجويان دانشگاه بوعلي، 21 درصد را دانشگاه صنعتي همدان و 31 درصد را دانشجويان دانشگاه علوم پزشکي همدان تشکيل مي‌دادند.

 

جدول 1. همبستگي تمايل به مصرف مواد با عوامل خطر و محافظت‌کننده

متغير

تمايل به مصرف مواد

خودپنداره

**61/0-

جرات مندی

**21/0-

خود کنترلی

07/0-

پیوند با خانواده

09/0-

نظارت خانواده

08/0-

هیجان خواهی

**33/0

تعارضات خانوادگی

**24/0

دسترس پذیری

**37/0

بی نظمی محیط

**21/0

سن

01/0

 

جدول 2. جدول توزيع نسبت فراواني دانشجويان مصرف­کننده براساس جنسيت

جنسيت

سيگار

قليان

مشروب

ترياك

پسر

80

94

31

20

دختر

7

51

5

0

آزمون خي2 نشان داد که براي تمام مواد ميزان شيوع مصرف مواد در دانشجويان پسر بالاتر از دانشجويان دختر مي‌باشد.

 

بحث و نتيجه گيري

يافته‌هاي پژوهش نشان داد که نسبت مصرف همه مواد در بين دانشجويان دختر و پسر به طور معناداري متفاوت است و اين نسبت در دانشجويان پسر بيشتر از دختران است. در واقع خطر مرد بودن در رابطه با رفتارهاي مرتبط با مواد مخدر بيشتر از زن بودن است. اين يافته با يافته‌هاي پژوهشهاي اکبري و همکاران (1389) و ملچيور، چستانگ و گولدبرگ(2007) همسو شده است. در تبيين اين موضوع محمدي (1384) نشان داد كه دختران بيشتر از پسران مصرف مواد را عملي نادرست تلقي مي‌كنند.

از همبسته‌هاي منفي گرايش به مصرف مواد، خودپنداره و جرات‌مندي است. اين يافته بر اساس نظريه نظريه تحقير خود، قابل تبيين است. اين نظريه، عامل اصلي در سوء مصرف مواد را به عزت نفس عمومي فرد مربوط مي‌داند. قرار داشتن مكرر در معرض ارزيابي‌هاي منفي و انتقادات ديگران باعث افت عزت نفس، تحقير خود و احساس عدم كفايت در برخي صفات مورد پذيرش مي‌شود. اين امر مي‌تواند زمينه ارتباط نوجوان با آن دسته از همسالان منحرفي شود كه احساس ارزش خود را در وي تقويت مي‌كنند(اکبري و همکاران، 1389).

تعارضات خانوادگي از همبسته‌هاي مثبت تمايل به مصرف مواد است. پژوهش‌هاي بسياري از اين يافته حمايت مي‌كنند كه روابط مطلوب اعضاي خانواده، حمايت‌هاي عاطفي والدين و دينداري و نگرش مذهبي خانواده از عوامل محافظت كننده در مقابل گرايش فرزندان به سمت مصرف مواد مي‌باشد( اکبري و همکاران، 1389). داشتن خانواده‌ي سالم و همبسته باعث ارضاي نيازهاي مختلف فرد در كودكي شده و مهارتهاي گوناگوني را كه براي برقراري روابط سالم بين فردي و اجتماعي لازم است مي‌آموزند. داشتن حس تعلق و وابستگي باعث مي‌شود تا فرد كمتر احساس تنهايي وانزوا نموده و از اين طريق كمتر به دامن مواد مخدر پناه آورد (گرجي و بكراني، 1385).

دسترسي آسان به مواد در محيط اجتماعي در افزايش خطر مصرف مواد نقش مهمي دارد. طبق تحقيقات انجام شده، در مدارسي كه كودكان فكر مي‌كنند مواد مخدر به راحتي در دسترس است، با وجود كنترل ساير عوامل، سوء مصرف مواد مخدر بيشتر است. از سوي ديگر ناياب بودن و يا گران بودن مواد و داشتن خدمات حمايتي نيز در كمك به افراد جهت اجتناب از مواد مخدر موثر بوده‌اند(گرجي و بكراني، 1385).

 

 

 

 

 

 

Substance use Prevalence among students of Hamadan universities

Mohsen Ahmadi; Valiollah Ramezani; Azadeh Kheradmand

 

Abstract

The purpose of present study is investigating Substance use risk and protective factors among university students in Hamadan. Studied sample consisted of 310 college students (165 male and 145 female), that selected availability method. Risk and protective factors questionnaire (Mohammadkhani, 1385) used as data gathering instrument. Findings showed that tendency to substance use has a negative relation to self concept and assertiveness and a positive relation to being male, sensation seeking, family conflicts, availability and social disorganization.

Keywords: Risk Factors, Protective Factors, Substance use, students

 

 

منابع

اكبري، سعيد؛ سهرابي، فرامرز؛ ترقي‌جاه، صديقه؛ فلسفي‌نژاد، محمدرضا، يعقوبي، حميد؛ رمضاني، ولي‌الله (1389). عوامل خطرزا و محفاظت كننده مصرف مواد در بين دانشجويان دانشگاه‌هاي تحت پوشش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري. پژوهش هاي کاربردي روانشناختي، 2، 60-43.

رمضاني، ولي‌اله؛ احمدي، محسن و خردمند، آزاده (1392). شيوع‌شناسي مصرف مواد در دانشجويان دانشگاه‌هاي همدان. اولين کنگره ملي اعتياد و رفتارهاي پرخطر.

سهرابي، فرامرز؛ اکبري زردخانه، سعيد؛ ترقي‌جاه، صديقه؛ فلسفي‌نژاد، محمد رضا؛ يعقوبي، حميد، رمضانی، ولی­الله(1388). مصرف مواد در دانشجویان دانشگاه­های دولتی.  فصلنامه رفاه اجتماعی، سال نهم، شماره 34.

گرجي، يوسف؛ بکراني، فريدون ( 1385 ). شيوع شناسي مصرف مواد و عوامل خطر و محافظت کننده در دانشجويان دانشگاه صنعتي اصفهان. تهران: دفتر مرکزي مشاوره وزارت علوم تحقيقات فناوري.

محمد خاني، شهرام (1385). مدل ساختاري مصرف مواد در نوجوانان در معرض خطر: ارزيابي اثر آموزش مهارتهاي زنگي بر عوامل ميانجي مصرف مواد. پايان نامه دكتري، دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي.

محمدي، مسعود (1384) بررسي عوامل موثر بر تاب آوري در افراد در معرض خطر سوء مصرف مواد, پايان نامه‌ي دكتري، دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي.

Johnston, L. D., O’Malley, D. M., & Bachman, J. G. (1998). National survey of results on drug use from the Monitoring the future study, 1975- 1994. Rockville, MD: V. S. Department of Health & Human Services.

Melchior, M. M., Chastang, J., Goldberg, P. (2007). High prevalence rates of tobacco, alcohol and drug use in adolescents and Young adults in France: results from the GAZEL Youth study. Addictive Behavior ,33, 122-133.

Pandina, R. J. (2001). Risk and protective factor model in adolescent drug use: putting them to work for prevention. http://165.112.18.61/metsum/coda/risk.html.

Sawdi, H., (1999). Individual risk factors for adolescents substance use. Drug and Alcohol dependence. 55.209-224.

 

نویسندگان:

 محسن احمدي طهور سلطاني ـ استادیار گروه روانشناسی بالینی، دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله (عج)، تهران این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 ولي‌اله رمضاني ـ دکتری روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد

آزاده خردمند ـ کارشناسي ارشد روان‌شناسي دانشگاه آزاد همدان

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید