پژوهش ها و مطالعات

اثربخشی مداخلات شناختی رفتاری پیشگیری از مصرف مواد مخدر بر نگرش و عزت نفس دانش‌آموزان نوجوان کم توان ذهنی

اثربخشی مداخلات شناختی رفتاری پیشگیری از مصرف مواد مخدر بر نگرش و عزت نفس دانش‌آموزان نوجوان کم توان ذهنی

 

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی مداخلات شناختی رفتاری پیشگیری از مصرف مواد بر نگرش و عزت نفس دانش‌آموزان نوجوان کم توان ذهنی صورت گرفته است. ابتدا به صورت نمونه‌گیری خوشه‌ای از بین مدارس استثنایی کرج دو مدرسه انتخاب و ۲۴ دانش‌آموز بر اساس طرح پیش آزمون/ پس آزمون با گروه کنترل، در دو گروه ۱۲ نفری آزمایش و کنترل قرار گرفتند. بعد از اجرای برنامه مداخله تفاوت معناداری در بین نمرات پیش آزمون و پس آزمون دو گروه مشاهده شد که این نشان‌دهنده اثربخشی روش این پیشگیری از سوءمصرف مواد بر تغییر نگرش و بهبود عزت نفس بوده است؛ بنابراین می‌توان گفت که این مداخلات منجر به بهبود عزت نفس و نگرش منفی نسبت به مصرف مواد مخدر می‌گردند.

 

واژه‌های کلیدی: مداخلات شناختی رفتاری، پیشگیری از مصرف مواد مخدر، نگرش، عزت نفس، دانش‌آموزان کم توان ذهنی.

 

مقدمه

اعتیاد یک مشکل اجتماعی و پدیده‌ای مخرب است که همانند سایر انحرافات اجتماعی پر ارزش‌ترین سرمایه‌های کشور یعنی نوجوانان و جوانان را به نابودی می‌کشاند. این بلای خانمان سوز سالانه سلامت میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند و ویرانگری‌های ناشی از آن زمینه‌ساز سقوط بسیاری از ارزش‌ها و معیارهای اخلاقی است (عزیزی، ۱۳۸۱). بنا به گزارش دفتر مواد مخدر و جرم سازمان ملل تعداد مصرف‌کنندگان مواد مخدر رقمی حدود ۱۸۵۰۰۰۰۰۰ نفر برآورد شده است که ۳ درصد جمعیت جهان را شامل می‌شود (به نقل از طرح ملی اسپانیا علیه مواد مخدر، ۲۰۰۰). در کشورمان نیز بر اساس نتایج آخرین ارزیابی سریع وضعیت اعتیاد در سال ۱۳۸۶، دامنة اعتیاد در ۸۰۰۰۰۰ تا ۱۷۰۰۰۰۰ نفر، با میانگین ۱۲۰۰۰۰۰ و میانگین سنی ۳۲ سال اعتیاد به ۵/۳۲ سال رسیده است و معتادان ایرانی سالانه معادل ۳۰۰۰۰۰۰۰۰۰ دلار یعنی ۱۵ درصد از درآمد نفتی کشور در شرایط عادی را صرف مواد مخدر می‌(کنند) رفیعی، (۱۳۸۶). در این میان نوجوانان و جوانان نیز با توجه به ویژگی‌های روان‌شناختی و سنی‌شان در معرض آسیب قرار دارند از این رو با توجه به ساختار جمعیتی کشورمان و فراهم بودن بستر لازم برای شیوع اعتیاد در بین قشر جوان، تعداد زیادی از جمعیت کشور در معرض خطر هستند. دانش‌آموزان کم توان ذهنی نیز از این قاعه مستثنی نیستند و همواره در معرض این تهدیدات قرار دارند چه بسا به دلیل مشکلاتشان بارها و بارها مورد سوء استفاده باندهای مواد مخدر قرار می‌گیرند در این زمینه دایدن، امبرگتس، فن‌درتورن و لار هون (۲۰۰۹) بیان می‌دارند که اگر چه درصد کمی از این افراد تمایل به استفاده از مواد مخدر دارند اما تمایل به سوء مصرف و استفاده بی‌رویه در آن‌ها نسبت به جمعیت عادی بیشتر است. هم‌چنین پژوهشگران معتقدند آن دسته از دانش‌آموزان کم توان ذهنی که مستقل زندگی می‌کنند بیشتر در معرض سوء استفاده و سوء مصرف مواد مخدر قرار دارند. (مک گیل یوری و مور، ۲۰۰۱؛ تاگارت، مک لوقلین، کویین و میل یگان، ۲۰۰۶).

       تمام موارد فوق در حالی است که به نظر می‌رسد یکی از دلایل سوء استفاده از دانش‌آموزان کم توان ذهنی کمبود عزت نفس و مشکلاتی باشد که در نگرششان نسبت به مواد مخدر وجود دارد. ریس و فروند (۱۹۹۰) معتقداند عزت نفس پایین و مشکلات رفتاری یکی از ویژگی‌های دانش‌آموزان کم توان ذهنی می‌باشد. از این روی در این پژوهش سعی شده با توجه به روش‌های شناختی- رفتاری و بهره‌گیری از تکنیک‌هایی چون آموزش خود بازبینی رفتار، آموزش خود پرسی و آموزش راهبرد بنگریم که آیا تقویت عزت نفس و نگرش این دانش‌آموزان می‌تواند بر گرایش آن‌ها به مواد مخدر مؤثر باشد. از این روی اسن سوال مطرح می‌گردد که آیا مداخلات شناختی رفتاری پیشگیری از مصرف مواد مخدر بر نگرش و عزت نفس دانش‌آموزان نوجوان کم توان ذهنی موثر است یا خیر؟

 

روش

شرکت‌کنندگان و طرح پژوهش

پژوهش حاضر یک مطالعه آزمایشی با طرح پیش آزمون و پس آزمون است که جامعه آماری آن ۲۴ نفر از دانش‌آموزان نوجوان مدارس استثنایی کرج بوده‌اند. به این دلیل ابتدا به صورت نمونه‌گیری خوشه‌ای از بین مدارس استثنایی کرج دو مدرسه انتخاب و سپس به صورت تصادفی ۲۴ نفر از مجموع دانش‌آموزان راهنمایی دو مدرسه انتخاب شدند و سپس به دو گروه ۱۲ نفری کنترل و آزمایش تقسیم شده و مداخله شناختی- رفتاری به مدت ۱۴ جلسه بر روی این دانش‌آموزان اجرا شد.

 

ابزار

۱- پرسشنامه عزت نفس کوپر اسمیت: بررسی‌های علمی متعددی بیانگر آن است که این آزمون از اعتبار و روایی قابل قبولی برخوردار است. هرز و گولن (۱۹۹۹) ضریب آلفای ۸۸/0 را برای نمره کلی آزمون گزارش کرده‌اند. پور شافعی (۱۳۷۰) با روش ۲ نیمه کردن ضریب ۸۷/0 را گزارش کرده است. در بررسی روایی آزمون کوپر اسمیت، ثابت (۱۳۷۵) و نایبی فرد (۱۳۸۲) روایی همگرای مثبت بین آزمون کوپر اسمیت و آزمون عزت نفس آیسنک به دست آوردند. این میزان در پژوهش ثابت ۸۰/0 و در پژوهش نایبی فرد ۷۸/0 بوده است. همچنین ضرایب اعتبار این آزمون با روش باز آزمایی برای دختران و پسران به ترتیب ۹۰/0 و ۹۲/0 گزارش شده است.

۲- پرسشنامه نگرش نسبت به اعتیاد و مواد مخدر: این ابزار خودگزارش‌دهی توسط نظری (1385) ساخته شده است و به صورت لیکرتی نمره‌گذاری می‌شود و در مورد ماده‌های مساعد یا نگرش مثبت به اعتیاد به هر یک از پاسخ‌های «کاملاً موافقم، موافقم، نظری ندارم، مخالفم، کاملاً مخالفم» به ترتیب نمره‌های ۱،۲،۳،۴،۵ داده می‌شود و در مورد ماده‌های نامساعد یا نگرش منفی به اعتیاد، نمره‌گذاری به ترتیب معکوس انجام می‌شود. اعتبار صوری و محتوایی و هم‌چنین پایایی فرم موازی و همسانی درونی این مقیاس مطلوب گزارش شده است. علاوه بر آن میزان همسانی درونی این آزمون توسط ضریب آلفای کرونباخ ۸۹/۰ محاسبه شد که از نظر معیارهای روا نسنجی مورد تأیید می‌باشد.

شیوه گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌ها

بعد از تقسیم دانش‌آموزان به دو گروه، مداخلات شناختی - رفتاری با تأکید بر تکنیک‌هایی همانند آموزش خود بازبینی رفتار، آموزش خود پرسی و آموزش راهبرد اقدام برای افزایش عزت نفس و نگرش آن‌ها نسبت به مواد مخدر هر کدام به مدت ۴ جلسه ۶۰ دقیقه‌ای اجرا و سپس ۲ جلسه آخر از ۶ جلسه تنظیم شده را به تمرین بیشتر به منظور ملکه نمودن تکنیک‌ها در ذهن دانش‌آموزان پرداخته شد.

 

نتایج

جدول ۱. میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای پژوهش به تفکيک گروه آزمایش و کنترل

متغير

گروه‌ها

پیش آزمون

پس آزمون

میانگین

انحراف استاندارد

میانگین

انحراف استاندارد

عزت نفس

آزمایش

3/24

9/2

2/31

5/2

کنترل

6/23

5/2

5/24

2/2

نگرش به مواد

آزمایش

7/64

8/2

6/77

4

کنترل

7/65

8/3

5/66

5/3

به منظور بررسی معناداری تفاوت میانگین گروه‌ها و کنترل اثر پیش آزمون از تحلیل کواریانس استفاده گردید.

 

 

 

جدول ۲. نتایج  تحلیل کواریانس اثر مداخله بر عزت نفس

منبع

df

Ms

F

Sig

پیش آزمون

۱

03/32

99/4

36/0

گروه

۱

11/236

98/8

01/0

خطا

۲۱

41/6

 

 

بر اساس جدول 2، مقایسة گروه‌ها در پس آزمون با کنترل اثر پیش آزمون تفاوت معناداری را نشان می‌دهد. این تفاوت نشان از اثر روش‌های شناختی-رفتاری بر عزت نفس دانش‌آموزان آهسته گام می‌باشد.

 

جدول 3. نتایج تحلیل کواریانس اثر مداخله بر نگرش نسبت به مواد

منبع

df

Ms

F

Sig

پیش آزمون

۱

85/226

13/10

04/0

گروه

۱

28/807

04/36

01/0

خطا

۲۱

39/22

 

 

بر اساس جدول ۴ ، مقایسة گروه‌ها در پس آزمون با کنترل اثر پیش آزمون تفاوت معناداری را نشان می‌دهد که این تفاوت نشان از اثر بخشی روش‌های شناختی بر نگرش دانش‌آموزان کم توان ذهنی می‌باشد.

 

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به نتایج به دست آمده می‌توانیم بگوییم که یافته‌های پژوهش نشان دهنده تأثیر مداخلات شناختی - رفتاری بر نگرش و عزت نفس دانش‌آموزان کم توان ذهنی در برابر استفاده از مواد مخدر بوده است. در امتداد یافته‌های این پژوهش بوتو ین و گری فین معتقدند (۲۰۰۵) که آموزش و پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر منجر به آگاه سازی افراد نسبت به آسیب‌ها و زیان‌های مواد مخدر می‌گردد و بنابراین نگرش افراد نسبت به مواد مخدر تغییر می‌کند، در نتیجه این افزایش آگاهی می‌تواند گرایش افراد به استفاده از مواد مخدر را کاهش دهد. این دو اذعان می‌دارند روش پیشگیری آموزش شناختی - رفتاری به علت مدل روانی، رفتاری قادر است به عنوان روش موفق پیشگیری مطرح شود و می‌توانند بر عزت نفس و خود پنداه که از عوامل پیش‌بینی کننده مصرف یا سوء مصرف مواد مخدر هستند، اثرگذار باشند.

      همچنین در این زمینه می‌توان بیان داشت که بنا به باور اغلب متخصصان و پژوهشگران، پیشگیری بهتر از درمان است (اسکینکه، دی نو یا و گلاسمن، ۲۰۰۴). از طرفی آن‌ها اظهار می‌دارند روش آموزش شناختی - رفتاری به علت تعامل و ارتباط نسبت به سایر روش‌های پیشگیری از اعتیاد بیش‌ترین میزان اثربخشی را دارد. یافته‌های این پژوهشگران تأییدی است بر نتایج حاصل از مداخلات شناختی - رفتاری در این پژوهش. در مجموع با توجه به پیشینه قوی و تحلیل آماری دقیق با قاطعیت می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که مداخلات شناختی رفتاری منجر به بهبود عزت نفس و نگرش منفی نسبت به مصرف مواد مخدر می‌گردد.

 

منابع

رفیعی، ح.  (۱۳۸۶). گزارش نتایج آخرین ارزیابی سریع وضعیت اعتیاد در کشور. روزنامه ابتکار. نسخه شماره:۱۱۱۷ -02/11/1386. 26986 http://www.ebtekarnews.com/Ebtekar/News.aspx?NID=

عزیزی، ع. (1381). پیشگیری و درمان اعتیاد. مشهد: آستان قدس .

 

Botvin, G. J. & Griffin, K. W. (2005). School–based program in lowinson substance abuse: a comprehensive textbook. Philadelphia: Lippincott William & Wilkins.

Didden, R. Embregts, P. van der Toorn, M. & Laarhoven, N. (2009). Substance abuse, coping strategies, adaptive skills and behavioral and emotional problems in clients with mild to borderline intellectual disability admitted to a treatment facility: A pilot study. Research in Developmental Disabilities, 30, pp. 927-932

McGillivray, J. A. & Moore, M. R. (2001). Substance use by offenders with mild intellectual disability. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 26 (4), pp. 297-310.

Reiss, A. L. & Freund, L. (1990). Fragile X syndrome, DSM-II-R, and autism. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 29, 885–891.

Schinke. S.P. Di Noia, J. & Glassman, J. R. (2004). Computer–mediated intervention to prevent drug abuse and violence among high–risk youth. Addective Behaviors, 29, 225-229.

Spain National Plan on Drugs. (2000). Spain National Plan on Drugs 2000; 5: 25-26.

Taggart, L. McLaughlin, D. Quinn, B. & Milligan, V. (2006). An exploration of substance misuse in people with intellectual disabilities. Journal of Intellectual Disability Research, 50 (8), pp. 588-597.

     

 

 

The Efficacy of Cognitive - Behavioral Interventions on Drug use Prevention in Mentally Retarded Adolescents' Attitudes and Self-esteem

 

Gholamali Afroz; Tayebe Taziki(این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید); Akou Delgoshad; Sogand Ghasemzadeh

 

Abstract

The present study examined the efficacy of cognitive -behavioral interventions on drug use prevention in mentally retarded adolescents' attitudes and self-esteem.This study design was a pilot study with pre/post-test plus control group which the statistical population was 24mentally retarded students. Firstly by cluster sampling between exceptional schools in Karaj, 2 schools randomly has been chosen and then 24 students divided in 2 groups of experimental and control group. After the intervention program, significant differences has been shown between pretest and posttest scores of the groups which revels the efficacy on drug prevention in changing attitudes and improving self-esteem of mentally retarded adolescents. The results show the efficacy of cognitive -behavioral interventions on drug use prevention in mentally retarded adolescents' attitudes and self-esteem.

Key word: cognitive- behavioral intervention, prevention of drug abuse, attitude and self esteem, mentally retarded students

 

 

نویسندگان :

دکتر غلامعلی افروز ـ استاد دانشگاه تهران

طیبه تازیکی ـ کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی دانشگاه تهران این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

ئاکو دل گشاد ـ کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی دانشگاه تهران

سوگند قاسم‌زاده ـ  دکتری روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی دانشگاه تهران

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید