کانون های هدف

اگرچه تعریف خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه مورد پذیرش غالب پژوهشگران و صاحبنظران است، هر جامعه و فرهنگی تعریف
ویژه خود را برای خانواده دارد. چنین است که در بسیاری از خانواده های امروز ایران پدربزرگ ها و مادر بزرگ ها در کنار والدین نقش
تربیتی مهمی بر عهده دارند و به این ترتیب بخشی از خانواده محسوب می شوند.
شکی نیست که سلامت خانواده و به کار گیری روش ها و مهارت های موثر فرزندپروری در بزرگ کردن سالم فرزندان نقشی اساسی
دارد. درست است که عوامل ژنتیک، ذاتی و محیطی در شکل گیری ویژگی ها و تکامل کودک نقش دارند اما فرایند های خانوادگی نیز
حائز اهمیتی کلیدی در این راستا هستند. فرزند پروری موثر یک عامل محافظ قدرتمند است. خانواده ها می توانند با تامین نیازهای اساسی،
ایجاد فضای امن خانوادگی، راهنمایی، قانون گزاری مناسب ونظارت بر زندگی فرزندانشان آنان را از بسیاری رفتارهای مشکل ساز و پر
خطر از جمله مصرف مواد و بزهکاری دور نگه دارند.
صاحبنظران مدل های متعددی را در مورد نحوه شروع مصرف مواد در نوجوانان مورد برسی قرار داده اند. در تمامی این مدل ها عوامل
خانوادگی و والدین نقشی بنیادی در تمام دوران کودکی و نوجوانی دارند، حال آنکه دوستان و هم سالان غالباً در دوره کوتاهی پیش از
شروع مصرف مواد تاثیرگزار بوده اند. به عبارت دیگر اگر چه هم سالان نقش منفی مهمی در سوق دادن نو جوان به سوی مصرف مواد
دارند، خانواده نقش مثبت محوری در جلوگیری از درگیری نوجوان با رفتارهای مشکل ساز از جمله مصرف مواد دارد. همچنین باید
در نظر داشت که والدین در انتخاب دوستان کودکان و نوجوانان هم موثرند. زمانی که نوجوانان رابطه خوبی با والدین خود دارند بیشتر
احتمال دارد دوستانی را انتخاب کنند که آنان نیز تاثیر مطلوبی بر او بگذارند.

نقش اساسي عوامل خانوادگي در محافظت نوجوانان از مصرف مواد مخدر شامل اين موارد است:

-1 رابطه امن و سالم والدين با كودكان .
-2 نظارت والدين بر فرزندان و ايجاد مقررات مناسب براي آنان.
-3 انتقال مناسب ارزش های اخلاقی و اجتماعی به آنان.
-4 حضور والدین در بخش های مختلف زندگی فرزندان.
-5 حمایت والدین (از جنبه های مختلف عاطفی، فکری، اجتماعی و اقتصادی).
پژوهش بر روی عوامل مقاوم ساز برای نوجوانان هم نشان داده است که فضای مناسب ارتباط با والدین به کودکان و نوجوانان کمک می
کند که بتوانند بحران های مختلف مسیر زندگی شان را بهتر تحمل کنند و آن را به شکل مناسب اداره کنند. پدر و مادر هایی که در حین
حمایت از فرزندانشان به آن ها کمک می کنند تا مستقل باشند، رعایت مقررات از سوی فرزندانشان را تشویق می کنند و در عین حال
ثبات و عدالت را دراين مقررات مد نظردارند فرزندان مقاوم تری می پرورانند.
از عوامل دیگری که درمقاوم بودن فرزندان نقش دارد می توان به محیط خانوادگی با ثبات، روابط آمیخته با حمایت، عقاید و اخلاق در
خانواده، همبستگی خانوادگی و مهارت های ارتباط، حل مسئله و مقابله با استرس اشاره کرد. باید توجه داشت که همچنان که محیط و
روابط خانوادگی مناسب می تواند یک عامل محافظ قوی محسوب گردد، برخی ویژگی های خانواده هم می تواند عامل یا عوامل خطری
تاثیر گذار محسوب شود. برخورد نامناسب با رفتارهای فرزندان، مقررات خشن و بی ثبات و نبود موقعیت های یادگیری مهارت هایاجتماعی مي تواند به مشکلات اجتماعی، روانشناختي وتحصيلي درکودکان و نوجوانان بيانجامد. بطور کلی محیط آشفته و بی ساختار
زندگی خانوادگی عامل خطر عمده ای برای مصرف مواد محسوب می شود. زمانی که رابطه پدر و مادر با فرزندان نشان دهنده حالتی
از بی تفاوتی، ناامنی هیجانی و نبود مراقبت و حمايت در سال هاي اوليه زندگی باشد، فرزندان در نوجوانی در معرض خطر بیشتری برای
افسردگی، اضطراب و مشکلات ارتباطي هستند. افسردگی دوران کودکی نیز با شروع مصرف مواد در نوجواني مرتبط است . در جامعه
ما چنین حالت هایی در خانواده هایی که پدر وابستگی به الکل یا اعتیاد به تریاک دارد مکرراً دیده می شود. در چنین شرایطی علاوه بر
خطر عمومي تربيتي ایجاد شده الگوبرداری از پدری که مواد مصرف می کند خطر گرایش به سوء مصرف مواد را در فرزندان دوچندان
می کند. در چنین خانواده هایی فرزندان بیشتر در معرض دعواهای خانوادگی، خشونت و سوء رفتار كلامي و بدني هستند. خانواده هایی
که درآنها والدین بخصوص پدر مصرف كننده الکل، تریاک یا سایر مواد باشد غالبا دچار انزوای فامیلی و اجتماعی می شوند چرا که
دوست ندارند دیگران شاهد مشکلات آنها باشند. چنین انزوایی به گوشه گيري فرزندان و ضعف مهارت های اجتماعی آنان منجر می شود.
می توان گفت عوامل خطر خانوادگي که كودكان ونوجوانان را مستعد سوء مصرف مواد و اعتياد مي كند همان عواملی هستند که می
تواند به سایر رفتارهای مشکل ساز مثل روابط جنسی در سنین پایین، افت تحصیلی، فرار از مدرسه و بزهکاری بیانجامد. با این وصف ناگفته
پیداست که پیشگیری از سوء مصرف مواد از طریق خانواده می تواند با پیشگیری و کاهش سایر رفتار های ناسالم همراه باشد.

عوامل خانوادگی که کودکان و نوجوانان را در معرض خطر مصرف مواد قرار می دهد شامل این موارد است:

-1 نبود رابطه خوب و امنیت احساسی بين اعضاي خانواده
-2 ضعف همبستگی عاطفی و رابطه ضعيف فرزندان با پدر و یا مادر
-3 رفتارهای فرزندپروری ضعیف
-4 محیط خانوادگی آشفته و بی قاعده
-5 درگیری والدین یا خواهر و برادر بزرگتر با مصرف مواد و یا سایر رفتارهای بزهکارانه
-6 انزواي اجتماعی
-7 مهارت های فرزندپروری هوشمندانه و موثر به مثابه فرزندپروری پیشگیرانه

تقویت عوامل محافظ خانوادگی را نیز ذیل مهارت های اجتماعی بطور عمده در سه راهبرد و هدف می توان پیگیری کرد:

-1 رابطه خوب اعضای خانواده با هم.
-2 نظارت و مراقبت والدين.
-3 بيان انتظارات ، قواعد، ارزش هاواعتقادات خانواده و انتقال آنها به فرزندان.
اين راهبردها بهتر است بصورت برنامه هاي پيشگيري عمومي يعني برنامه هايي براي تمامي خانواده ها اجرا شوند، اگرچه براي برخي
خانواده ها كه در معرض خطر بيشتري هستند هم مي توان بصورت برنامه هاي پيشگيري اوليه انتخابي در نظر گرفته شوند. گروه هايي مانند
فرزندان افراد معتاد، فرزندان والدين زنداني، خانواده هاي زير سطح فقر و يا حاشيه نشين، فرزنداني كه مورد سوء رفتار يا غفلت والدين
هستند و فرزندان طلاق، خانواده هايي هستند كه بصورت انتخابي مي توانند شامل چنين برنامه هايي باشند.
در صورتي كه برنامه هاي آموزش مهارت هاي فرزند پروري پيشگيرانه با برنامه هاي آموزشي پيشگيرانه مناسب براي نوجوانان همراه گردد
كه به صورت برنامه هاي آموزشي پيشگيرانه در مدارس اجرا مي شوند و از ساير ابزار ها مانند رسانه هاي ارتباط جمعي هم استفاده شود
بطور حتم اثربخشي چنين برنامه هايي بيشتر خواهد شد.

خانواده کارکردهای موثری را نیز در مهارت هاي فرزند پروري پيشگيرانه دارد

-1 ارتباط خوبي با فرزندانمان برقرار كنيم آنرا حفظ نمائيم.
• با فرزندمان صحبت کنیم.
• به جای نصیحت و موعظه احساس هاي فرزندانمان رادرك كنيم وبه آنها احترام بگذاريم.
• گوش كردن فعال را تمرين كنيم.
• سوال كردن و نظر خواهی را فراموش نكنيم.
• بيشتر تشويق كنيم تا انتقاد.
• حواسمان به كنجكاوي كودكان باشد.
-2 در زندگی و فعالیت های فرزندانمان شرکت داشته باشیم.
• روزانه دست كم 15 دقيقه به كاري كه فرزندمان خواسته بپردازيم.
• هفته اي كي بار فعاليتی را بافرزندمان ترتيب دهيم.
• از فعاليتهاي فرزندمان حمايت كنيم.
• همواره رفتارخوب را با واکنش فوري پاسخ دهيم.
• هنگام صرف غذا از فرصت استفاده کنیم و اخبار روزانه را با خانواده تبادل كنیم.
• مراقب زمان هاي پراسترس درزندگي فرزندمان باشيم.
-3 قانون هاي روشن و صريح بگذاريم و عواقب عدم رعايت قانون را تع يين كنيم.
• قوانين و انتظارات خودراپيشاپيش بافرزندانمان در میان بگذاریم.
• رعايت قانون راتشويق كنيم.
• عواقب قانون شكني را دقيق رعايت كنيم.
• درمورد اينكه چرا مصرف سيگار و الكل و مواد قابل قبول نيست صحبت کنیم.
-4 الگوي مناسبي براي فرزندانمان باشيم.
• بچه ها مقلدان خوبی هستند.
• کوچکترها رفتارهای بزرگترها را دوست دارند.
• سیگار، الکل و مواد مصرف نکنیم.
• راههای دیگری برای تفریح یا خوش گذراندن پیدا کنیم.
• برای الکل یا تریاک فواید نبافیم.
-5 به بچه هایمان بیاموزیم دوستان خود را با فکر انتخاب کنند.
• به بچه هایمان بگوئیم مصرف مواد برای ما ابداً قابل قبول نیست.
• مقاومت در برابر فشار جمع را به بچه ها بیاموزیم.
• فكر نكنند «همه سیگار می کشند همه مصرف می کنند .»
-6 فرزندانمان را زير نظر داشته باشيم.
• وظیفه موثر ما زیر نظر داشتن کارهای فرزندانمان است.
• با دوستان فرزندانمان رابطه داشته باشیم.
• با والدین دوستان فرزندانمان آشنا شویم.
• ساعت برگشت به خانه و راه تماس با او را مشخص کنیم.
• به داشتن تفریح های لذت بخش کمک کنیم.